Бұл мақалада ислам өркениетінің негізгі институттарының бірі болып саналатын уақып жүйесінің Түркия жеріндегі тарихи қалыптасуы, дамуы және трансформациясы қысқаша түрде көрсетіледі. Селжүк дәуірінен бастап Осман империясындағы кемелдену кезеңі, сондай-ақ 1922 жылдардан кейінгі уақып жүйесінің құрылымдық өзгерістер талданады. Уақып институтының әлеуметтік, экономикалық, діни және құқықтық қызметтері тарихи деректер негізінде жүйеленіп көрсетіледі.
Уақып (араб. waqf) – белгілі бір мүлікті Алла разылығы үшін қоғамдық игілікке арнап, оның пайдасын тұрақты түрде қайырымдылық мақсатта жұмсауға негізделген исламдық құқықтық институт. Уақып – тек діни құбылыс емес, сонымен қатар ислам қоғамдарындағы әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз еткен кешенді жүйе.
Ислам құқықтануында уақып «мәңгілік садақа» (садақа жәрия) ретінде қарастырылады. Уақыпқа берілген мүлік сатылмайды, мұраға қалдырылмайды және бастапқы мақсатынан ауытқытылмайды. Бұл қағидалар Құран мен сүннетке, сондай-ақ ислам құқық мектептерінің (мазһабтардың) ижтиһадтарына негізделген. Уақып қоғамдағы байлықтың белгілі бір бөлігін жеке айналымнан шығарып, қоғамдық мүддеге қызмет еткізуді көздейді.
Түркия территориясындағы уақып тарихы ислам өркениетінің дамуымен тығыз байланысты және бірнеше тарихи кезеңдерге бөлінеді.
I кезең. Селжүк дәуіріндегі уақып жүйесінің қалыптасуы (XI–XIII ғғ.)
XI–XIII ғасырларда Селжүк мемлекеті Анадолы жерінде билік орнатқан кезеңде орталықтанған әкімшілік жүйе мен әлеуметтік инфрақұрылым толық қалыптасып үлгермеген еді. Кең байтақ аумақты басқару, халықтың әлеуметтік қажеттіліктерін өтеу, білім беру мен денсаулық сақтау салаларын бірден мемлекеттік деңгейде қамту қиын болды. Осындай тарихи жағдайда уақып институты мемлекеттің әлеуметтік функцияларын толықтырып қана қоймай, кей жағдайларда тікелей алмастыратын маңызды механизмге айналды.
Селжүк дәуірінде салынған мешіттер мен медреселердің басым бөлігі уақып арқылы қаржыландырылды. Уақып қорлары:
• ғимараттардың салынуы мен күтімін,
• ұстаздар мен имамдардың жалақысын,
• шәкірттердің жатын орны мен ас-суын қамтамасыз етті.
Сонымен қатар, Анадолы аумағында салынған керуен-сарайлардың көпшілігі уақып есебінен тұрғызылды. Олардың нақты функциялары:
• сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
• көпестерге тегін түнеу, азық-түлік, малға күтім көрсету;
• сауда жолдарының тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету.
Бұл жүйе бірнеше маңызды нәтижеге алып келді:
• халықаралық сауда көлемі артты;
• қалалар арасында экономикалық байланыс күшейді;
• мемлекет қазынасына салық түсімі көбейді.
Яғни уақып арқылы салынған керуен-сарайлар экономикалық өсімнің негізгі инфрақұрылымдық тірегіне айналды.
Селжүк кезеңіндегі дарушшифалар (ауруханалар) уақып жүйесінің ең айқын әлеуметтік көрінісі болды. Олар:
• барлық әлеуметтік топ өкілдеріне,
• дініне, ұлтына қарамастан,
• тегін медициналық қызмет көрсетті.
Дарушшифаларда дәрігерлер жалақы алып, дәрі-дәрмек уақып қаржысы есебінен таратылды. Бұл – мемлекет тарапынан әлеуметтік кепілдіктің нақты үлгісі еді.
Ал имареттер (қоғамдық асханалар) кедей-кепшікке, жолаушыларға, студенттерге тегін тамақ ұсынды. Осылайша уақып институты:
• кедейлікті азайтты,
• әлеуметтік теңсіздікті жұмсартты,
• қоғамдағы тұрақтылықты сақтауға ықпал етті.
Селжүк мемлекеті дәуірінде уақып институты діни, әлеуметтік, білім беру және экономикалық салаларды біріктірген кешенді жүйе ретінде қызмет етті.
Селжүк тәжірибесі уақып институтының тек қайырымдылық емес, тиімді әлеуметтік басқару моделі екенін айқын көрсетті.
II. кезең. Осман империясы кезеңіндегі уақыптың институционалдық кемелденуі (XIV–XX ғғ.)
Осман империясы дәуірі (XIV–XX ғғ.) уақып институтының ең кемеліне жеткен, жүйелі және тұрақты кезеңі болып саналады. Бұл уақытта уақып тек діни қайырымдылық құралы ретінде емес, мемлекеттік әлеуметтік саясаттың негізгі тірегіне айналды. Осман билігі уақып жүйесін құқықтық тұрғыда толық реттеп, оны мемлекеттік қорғауға алды. Яғни Осман дәуірінде уақып институтының басты ерекшелігі – оның құқықтық рәсімделуінің жоғары деңгейі болды. Әрбір уақып:
• арнайы вакфийе (уақып жарғысы) арқылы бекітілді;
• қазы (шариғат соты) тарапынан тіркелді;
• сот құжаттары арқылы заңдық күшке ие болды.
Вакфийеде:
• уақыпқа берілген мүліктің түрі,
• оның қай салаға жұмсалатыны,
• басқару тәртібі,
• бақылау механизмдері нақты көрсетілді.
Бұл жүйе уақып мүлкін заңсыз иемденуден қорғап, оның үздіксіз әрі мақсатты жұмыс істеуін қамтамасыз етті. Мемлекет уақып ісіне тікелей араласпай, бірақ оны қатаң құқықтық бақылауда ұстады. Осылайша уақып мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді көпірге айналды.
Осман қоғамында уақып тек жеке адамдардың сауап алу ниетімен жасаған қайырымдылығы емес, жалпыұлттық әлеуметтік саясаттың жүйелі формасы болды. Империядағы негізгі әлеуметтік салалардың басым бөлігі уақып есебінен қаржыландырылды: білім беру саласы, медицина және денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және инфрақұрылым: жол, су, көпір салу.
Кейбір тарихи зерттеулерге сәйкес, Осман империясындағы жер мен жылжымайтын мүліктің, шамамен үштен бір бөлігі уақыпқа тиесілі болған.
Бұл дерек уақып институтының экономикалық қуатын көрсетеді. Уақыптар:
• дүкендер,
• егін алқаптары,
• керуен-сарайлар,
• моншалар арқылы тұрақты табыс көзін қалыптастырды.
Осы табыстар әлеуметтік қызметтерге қайта жұмсалып отырды. Бұл – өзін-өзі қамтамасыз ететін әлеуметтік модельдің айқын үлгісі.
Осман тәжірибесі уақыптың ислам өркениетіндегі әлеуметтік мемлекеттің баламалы, бірақ тиімді үлгісі екенін көрсетті. Бұл жүйе қоғамда тұрақтылықты, әлеуметтік теңгерімді және қоғамдық сенімді ұзақ ғасырлар бойы сақтап тұрды.
XIX ғасырдағы Танзимат реформалары барысында уақыптар орталық мемлекеттік бақылауға көшіріле бастады. Бұл кезеңде уақыптың дербестігі шектеліп, басқару тиімділігі төмендеді. Дегенмен уақып жүйесі толық жойылмай, қоғамдағы қызметін жалғастырды.
V кезең. Республика кезеңіндегі уақып институтының трансформациясы (1923 ж. кейін)
1923 жылы Түркия Республикасының құрылуымен уақып жүйесі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Діни уақыптардың көпшілігі таратылып, мүліктері мемлекет меншігіне өтті. 1924 жылы құрылған Уақыптар Бас басқармасы барлық уақып мүлкін орталықтан басқаруды қолға алды.
Бұл кезеңде уақыптың шариғи сипаты әлсіреп, ол зайырлы құқықтық нормаларға бағындырылды. Уақып институты рухани-діни мәнінен гөрі экономикалық ресурс ретінде қарастырыла бастады.
VI кезең. Қазіргі Түркиядағы уақып жүйесі
Қазіргі Түркия Республикасында уақып институты зайырлы мемлекет қағидаттары шеңберінде қызмет атқарғанымен, өзінің тарихи және әлеуметтік маңызын жоғалтқан жоқ. Керісінше, уақыптар бүгінгі күні де әлеуметтік, мәдени, білім беру және діни салаларда қоғам өмірінің ажырамас бөлігі болып отыр.
1923 жылдан кейін Түркияда мемлекет зайырлы бағытты ұстанғанымен, уақып институты толық жойылған жоқ. Ол заманауи құқықтық жүйеге бейімделіп, мемлекеттік бақылау аясында қайта құрылды. Бүгінде уақыптар:
• Түркия Республикасының азаматтық заңнамасына сай тіркеледі;
• Уақыптар Бас басқармасы (Vakıflar Genel Müdürlüğü) арқылы реттеледі;
• қаржылық және әкімшілік тұрғыда ашық есеп береді.
Бұл модель уақыптарды діни құрылым ретінде ғана емес, қоғамдық-пайдалы ұйым ретінде заңды түрде бекітті.
Қазіргі Түркияда уақыптар қоғамның әлеуметтік мәселелерін шешуге белсенді қатысады. Олардың қызмет бағыттары мыналарды қамтиды:
• аз қамтылған отбасыларға көмек көрсету;
• жетімдер мен қарттарға қолдау;
• мүмкіндігі шектеулі жандарға әлеуметтік қызметтер ұсыну;
• табиғи апаттар кезінде гуманитарлық көмек ұйымдастыру.
Сонымен қатар мәдени салада уақыптар:
• тарихи ескерткіштерді сақтау,
• кітапханалар мен мәдени орталықтарды қолдау,
• ұлттық мұраларды насихаттау ісімен айналысады.
Бұл уақыптарды азаматтық қоғамның белсенді субъектісіне айналдырды.
Бүгінгі Түркияда көптеген жеке мектептер, лицейлер, университеттер уақыптар арқылы жұмыс істейді. Бұл уақыптар:
• студенттерге шәкіртақы тағайындайды;
• ғылыми зерттеулерді қаржыландырады;
• халықаралық академиялық алмасуларды қолдайды.
Осылайша уақып институты Осман дәуіріндегі дәстүрін сақтай отырып, заманауи білім беру жүйесінің маңызды тірегіне айналып отыр.
Зайырлы мемлекет жағдайында діни бағыттағы уақыптар мешіттерді күтіп-ұстау, діни білім беру курстарын ұйымдастыру, рухани-ағартушылық жұмыстар жүргізумен айналысады.
Яғни қазіргі Түркияда уақып дін мен мемлекет арасындағы тепе-теңдікті сақтай отырып жұмыс істейтін институт ретінде көрініс табады.
Қорыта айтқанда, Уақып институты Түркия тарихында мемлекеттің әлеуметтік жүгін жеңілдеткен, қоғамдағы әділет пен тұрақтылықты қамтамасыз еткен маңызды құрылым болды. Селжүк және Осман дәуірлерінде уақып қоғамдық өмірдің өзегіне айналса, Республика кезеңінде ол түбегейлі өзгеріске ұшырады. Соған қарамастан уақып жүйесі бүгінгі Түркияда да әлеуметтік маңызын сақтап отыр.
Наурыз Ибатұлы
ҚМДБ БҚО бойынша «Уақып» қорының өкілі
